Türk şirketlerinin İngiltere'de kurduğu yapılarda en sık ertelenen belge budur. Gerekçe genellikle aynıdır: “ortaklar birbirini tanıyor.” Sorun şu ki bu sözleşmenin işlevi iyi günlerde değil, taraflar anlaşamadığında ortaya çıkar — ve o noktada yazılması artık mümkün olmaz.
Articles of association ile farkı
Articles, şirketin işleyişine dair temel kuralları içeren ve kamuya açık olan belgedir; şirket kurulurken sunulur ve Companies House sicilinde herkes tarafından görülebilir. Shareholders' agreement ise yalnızca imzalayan ortakları bağlayan özel bir sözleşmedir ve sicile verilmez. Bu nedenle ticari hassasiyet taşıyan düzenlemeler (kimin neyi veto edebileceği, kâr dağıtım politikası, ayrılma koşulları) genellikle burada yer alır.
İkisi çelişirse sorun çıkar; bu yüzden sözleşme hazırlanırken articles ile birlikte okunmalı ve gerekiyorsa articles da güncellenmelidir.
Tipik olarak düzenlediği başlıklar
- Karar alma: hangi kararlar basit çoğunlukla, hangileri oybirliğiyle veya belirli bir ortağın onayıyla alınır (bütçe onayı, borçlanma, yeni ortak, ana sözleşme değişikliği)
- Yönetim: kaç direktör olacak, kim atayabilir, günlük yönetim kimde
- Hisse devri: mevcut ortakların öncelikli alım hakkı (pre-emption), azınlığın büyük satışa katılma hakkı (tag-along), çoğunluğun azınlığı satışa dahil etme hakkı (drag-along)
- Yeni sermaye: ek sermaye gerektiğinde kim ne kadar koyar, koymayan ne olur
- Kâr dağıtımı: temettü politikası ve kârın şirkette bırakılma koşulları
- Ortakların yükümlülükleri: rekabet etmeme, gizlilik, şirkete ayrılacak zaman
- Ayrılma ve tıkanma: bir ortak ayrılmak isterse veya karar alınamazsa ne olur
- Uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü
Türk ortaklı yapılarda neden erken yapılmalı?
Türkiye merkezli gruplarda üç durum bu sözleşmeyi özellikle gerekli kılar. Birincisi, UK şirketinin hissedarı Türkiye'deki şirketse kontrolün nasıl kullanılacağının netleşmesi gerekir. İkincisi, İngiltere'de yerel bir ortakla çalışılıyorsa tarafların beklentileri (kim sermaye koyacak, kim operasyonu yürütecek) çoğu zaman sözlü kalır. Üçüncüsü, ileride yatırım alınması düşünülüyorsa inceleme sırasında bu sözleşmenin varlığı ve içeriği doğrudan sorulur.
Hisse devri ve belgeleme
Sözleşme, devrin koşullarını belirler; devrin kendisi ise ayrıca usulüne uygun belgelenmelidir. GOV.UK, hisse alımlarında kural olarak %0,5 oranında vergi veya damga vergisi doğduğunu; bedelin £1.000 ve altında olduğu ve işlemin daha büyük bir işlem serisinin parçası olmadığı hâllerde stock transfer formundaki ilgili sertifikanın doldurulması gerektiğini belirtir. Devir sonrası hissedar bilgilerinin şirket kayıtlarında ve Companies House beyanlarında güncellenmesi de unutulmamalıdır.
Kim hazırlar?
Bu bir hukuki belgedir ve İngiltere hukukuna göre yetkili bir avukat tarafından hazırlanmalıdır. Şablon kullanmak mümkün olsa da, sözleşmenin değeri tam olarak tarafların kendi durumuna uyarlanmasından gelir; standart bir metin çoğu zaman en kritik senaryoyu kapsamaz.